Ulrike Bolenz
Ulrike Bolenz (1958- )
De Duitse kunstenaar, Ulrike Bolenz, die sinds lang in België leeft en de drie landstalen machtig is, past ook goed in deze idee van het positief tonen van het feminiene zonder het mysterie van het finaal onkenbare andere prijs te geven. Via chemisch vervaardigde materialen, maar ook beenderlijm wordt aangewend, maakt ze transparante vlakken die ruimtelijk eerder aansluiten bij de sculptuur en bij de installatie. Ze vertrekt van foto’s die afkomstig zijn van videostills zodat ze het geschikte beeld goed kan bepalen. Het fotografische confronteert ze vaak met het tegengestelde, de wild gekrabbelde schets waardoor er een boeiend contrast ontstaat.
Het zijn zelden vrolijke foto’s. Ze heeft immers vooral oog voor de verscheurdheid van de wereld, voor de tragiek die eruit bestaat dat de mooie kant van het leven onvermijdelijk gepaard gaat met de lelijke. Het vliegen geeft risico op vallen. Dat weten we sinds het Icarus verhaal. Overigens een terugkerend thema in haar werk. De vlucht, de toekomst; de val, de dood en tussenin de overmoed. Maar er zijn veel voorbeelden van concepten die na een kleine verschuiving een grote verandering teweegbrengen en in een nadeel doen omdraaien. De kracht, de vrijheid; de macht, de beroving ervan en tussenin het misbruik. Deze problematiek toont ze via de voorstelling van mannenlichamen die deze dubbelzinnigheid uitdrukken. In scherp contrast hiermee staan haar vrouwelijke naakten. Hier geen machtsvertoon, maar ingetogenheid. De vrouw transplanteert haar psyche, haar ziel, op de huid. Behalve zichtbaar wordt die innerlijke wereld aldus ook strafbaar. Althans zo lijkt het. Deze betekenis van de intimiteit wordt nog brozer doordat tevens de gedachte aan de vergankelijkheid opgeroepen wordt. Hier lijken de vleugels minder het vliegen dan wel de kwetsbaarheid te suggereren.
In de artikels die over het werk van Ulrike Bolenz verschenen zijn, wordt er geregeld gezegd dat haar naakten niet erotisch zijn. Kunstcritici mogen veel, maar een oordeel vellen over de erotische dimensie van een beeld is zeker hun taak niet. Het is hier niet de plaats om het lijstje van de seksuele perversiteiten te citeren, maar meer nog dan over smaak valt over het erotische niet te redetwisten. Wat wel juist is, is dat Bolenz het naakt niet misbruikt om het erotische expliciet te maken. Dit past overigens in haar stijl waarin ze poogt zo expressief mogelijk te zijn, zonder expressionist te worden.
Een reflectie: kunst en feminisme
Wat mannen vrouwen hebben aangedaan doorheen de geschiedenis en dan nog in verschillende culturele systemen aanvaard is, daar zijn geen woorden voor. Dit verhaal is nog niet geschreven. De ‘his-story’ is nog niet omgezet in een ‘her-story’, noemen de feministen dit. Meer dan een aantal signalen zijn nog niet gegeven. Dat deze al eens de vorm aangenomen hebben van karikaturen van het feminisme is zeer begrijpelijk. Kreten zijn niet altijd kunst.
Ik bedoel hier niet het zeer gruwelijke gebruik om verkrachting als oorlogswapen aan te wenden. Evenmin alle andere vormen van geweld die het vrouwelijke lichaam overkomen is. Ik heb het over de beknotting van de vrouwelijke creativiteit in al haar facetten. De eerste protesten tegen deze miskenning dateren van het begin van vorige eeuw. Het feminisme ontstond al aan het einde van de negentiende eeuw, maar had eerst andere katten te geselen dan de kunst. Er bestaan vele mogelijke omschrijvingen van feminisme maar de volgende lijkt me nogal verhelderend: “Feminisme is de overtuiging dat ‘gender’ een fundamentele categorie is geweest, en dat blijft zijn, voor de organisatie van de cultuur. Meer nog, het patroon van de organisatie bevoordeelt gewoonlijk mannen eerder dan vrouwen.”
De kunstgeschiedenis heeft haar klassiek geworden voorbeelden van talentrijke vrouwen die toch in de schaduw van mannen zijn blijven werken. Berthe Morisot voor schilderkunst en Camille Claudel voor de beeldhouwkunst. Het was wachten tot 1946 vooraleer Georgia O’Keeffe (1887-1986) de eerste vrouw was om een retrospectieve te krijgen in het Museum of Modern Art in New York. De emancipatiestrijd van de vrouw als kunstenaar brak maar echt los vanaf de jaren zestig van vorige eeuw. Exemplarisch voor de mannelijke overheersing in de kunst zijn wel de ‘Anthropometrische’ happenings die Yves Klein vanaf 1958 bracht. Hij drukte blauw geschilderde naakte vrouwenlichamen af op papier en gebruikte de vrouw dus als penseel of als een drukmachine. Lik op stuk kreeg hij van Shigeko Kubota die op een Fluxusfestival in New York (1965) een kwast aan haar slipje vastmaakte en aldus een Vagina Painting realiseerde. De Fluxusbeweging stond voor de heraclitische gedachte van het panta rhei. Als alles vloeit in de wereld, moet ook de kunst in beweging blijven. Van nature weten vrouwen overigens met vloed om te gaan. Het was er Kubota niet enkel om te doen Yves Klein te parodiëren. Het was ook een reactie op de te ejaculatieve techniek van de drippings van Jackson Pollocks action painting. Hoewel de Fluxusbeweging met de happenings en de performances vooral een mannenaangelegenheid was, zijn toch een aantal vrouwen in het begin van de jaren zestig op die kar gesprongen. Deze kunstvorm houdt immers de mogelijkheid in van zowel zeer persoonlijk te zijn als er een politieke dimensie aan toe te voegen. Op zoek naar de eigenheid van de vrouw, belandt men al vlug bij haar vagina. Dit deel van de lichamelijkheid is dan ook vaak voorwerp van het artistieke gebeuren waarin de beeldende kunst een theatrale uitbreiding krijgt. Naast de intieme demonstraties wordt de aandacht gevestigd op de onderdrukking door de man in tal van socioculturele sferen en de eraan verbonden politieke gevolgen. Behalve de reeds vermelde Kubota, zijn bekende kunstenaars Niki de Saint Phalle (1930-2002) met haar veelkleurige liggende vrouwen die men tussen de benen wandelend kan bezoeken en de Poolse Magdalena Abakanowicz (1930 met haar textiele sculpturen. Textiele kunst wordt sowieso met vrouwen in verband gebracht. De kracht zit er hem in om dusdanig werk te maken zodat dit oude medium geherwaardeerd wordt. Maar het boegbeeld is Louise Bourgeois (1911) die als adept van het surrealisme reeds vanaf 1947 sensuele objecten maakt met een symboliek waarin zowel mannelijke als vrouwelijke erotiek versmolten zitten .