Het woord “werkelijkheid” zou men eigenlijk feitelijk niet mogen gebruiken. De twee bijwoorden zeggen het al: er is een werkelijkheid die feit is en er is er één die de eigenheid weergeeft, die dus juister is dan de feiten, maar ze “is” er niet. In haar afwezigheid wordt ze de “mogelijkheid” of het “ideale”, wat zou mogen of moeten. Als wat “werkelijkheid” is geen feit is, dan wordt het ook vervangbaar door lovende synoniemen als: waarachtig, echt, oprecht, degelijk. De filosofen noemen haar “object”, namelijk wat men door waarneming kan kennen. Het tegengestelde noemen ze “subject”, het denkende ik. Alles, in twee woorden gezegd, “ik en de rest”, meer is er niet. Het is het een of het ander. Na zowat vijfentwintig eeuwen hebben diezelfde filosofen … [Read more...]

De Italiaanse Novecentobeweging (1922), door Jean Cocteau een “terugkeer naar de orde” genoemd, bleek samen te smelten met de fascistische ideeën uit die tijd. De “Neue Sachlichkeit” (1924) toonde een zakelijke werkelijkheid die gerust “naturalistisch” genoemd mag worden, d.w.z. dat de lelijke kant ervan, met maatschappijkritische bedoelingen, in de verf gezet werd. Hoe de realiteit in “gedachten uitgedrukt kan worden in afwezigheid van enige controle door het verstand en los van alle morele en esthetische beschouwingen”, om even de definitie van Breton aan te halen (1924), heeft het surrealisme ons getoond. Vanaf 1925 komt de term “magisch realisme” in zwang om een schilderkunst aan te duiden die, in tegenstelling tot het expressionisme, een nauwkeurige bijna … [Read more...]

Men heeft moeten wachten tot 1960 vooraleer een kunstwetenschapper, en wel de vermaarde Ernst Gombrich (3), in zijn boek over kunst en illusie, stelde dat wat we zien, we nooit zuiver kunnen scheiden van wat we weten. De kunstenaar maakt nooit een “kopie” van de werkelijkheid, maar wel een overzetting. Schilderen is altijd een vertaling. Hierbij krijgen we de indruk dingen te zien die er op het schilderij niet zijn. Illusie en werkelijkheid zijn niet uit elkaar te houden. Ook een “realistische” schilder moet een keuze maken uit de hoeveelheid informatie die hem uit de buitenwereld bereikt. Dit heeft tot gevolg dat zelfs de meest overtuigde realist suggestief moet werken. Daar komt nog bij dat wat men als realisme beschouwt in feite afhankelijk is van culturele afspraken. Het … [Read more...]

Parijs was in de jaren twintig een economisch bloeiende stad. Ze was toen ook de plaats waar het internationale kunstgebeuren hoogtij vierde. (5) Zoals hogerop gesteld is het de periode van de verschillende realismen, het ene al kritischer dan het andere. In Frankrijk betekent “retour à l’ordre” een nostalgie naar het landleven. (6) De boer, “le soldat laboureur”, werd als held van de WO I verheven en Frankrijk werd er zich van bewust dat zijn eigenheid bestond uit het feit dat het een verzameling van regio’s, van “terroirs” is. Zelfs Parijs met zijn departementen werd als een regionale verscheidenheid ervaren. Sommige tableaus stellen Parijs voor zoals men ook een dorpstafereel zou schilderen (bv. van Maurice de Vlaminck). Een eigenaardig decor voor wat men “les Années … [Read more...]